Categorieën
Woordbaak

Wat hebben ‘bakkebaarden’ met ‘bakken’ te maken?

Bakkebaarden groeien langs de oren over de kaak. Maar waarom heten ze zo? Hebben ze iets te maken met ‘bakken’, in een pan?

Categorieën
Woordbaak

Woordbaak

Waarom noemen we een foto kiekje? Hoe is het woord hamvraag ontstaan? Wat is een spoonerisme? In de rubriek Woordbaak beantwoorden onze taalkundigen vragen over de betekenis of herkomst van opmerkelijke Nederlandse woorden.

Categorieën
Woordbaak

Is het toeval dat Lesbos en lesbisch op elkaar lijken?

Het Griekse eiland Lesbos is een populair vakantieoord, maar de naam roept ook andere associaties op. Die lijkt namelijk nogal op het woord lesbisch, het Nederlandse woord voor vrouwen die op vrouwen vallen. Dat kan toch haast geen toeval zijn? Klopt, dat is ook geen toeval. Lesbisch betekent letterlijk ‘afkomstig van Lesbos’ en is op…

Categorieën
Woordbaak

Waarom heet een luiaard ook ‘ai’?

Kruiswoordpuzzelaars zullen het woord ai misschien wel kennen. Het is een niet heel gebruikelijke naam voor een bepaald soort drietenige (of drievingerige) luiaard. Waarom heet dit dier zo? Het antwoord is dat dit Zuid-Amerikaanse zoogdier, dat niet veel meer doet dan langdurig ondersteboven aan een boomtak hangen, een klagelijk geluid maakt dat klinkt als ai-ai.…

Categorieën
Woordbaak

Motsneeuw en motregen: wat heeft een mot met neerslag te maken?

Een mot is een soort vlindertje dat je liever niet in je kledingkast tegenkomt. Maar wat heeft dat dan met neerslag te maken?

Categorieën
Woordbaak

Waar komt de naam ‘grenadine’ vandaan?

Rode vruchtensiroop waar we limonade van kunnen maken door er water aan toe te voegen noemen we grenadine. Maar waarom heet het eigenlijk zo? Grenadine komt uit het Frans. Oorspronkelijk werd er limonadesiroop mee bedoeld die gemaakt werd uit het sap van granaatappels (les grenades in het Frans). Later werd het ook gebruikt voor siroop…

Categorieën
Woordbaak

Wat is ‘rinsig’ en waar komt het woord vandaan?

Onder koffiekenners is rinsig een bekend begrip. “De smaak is mild, rond, notig, licht rinsig en in de verte menen we chocobitter te herkennen”, staat er in een recensie van de Koffie Top 100 2017. Wat betekent het precies en hoe komen we aan het woord? Rins betekent ‘zuurachtig’. Met rinsige koffie wordt dus koffie…

Categorieën
Woordbaak

Waarom heet ‘broodtekst’ zo?

Met broodtekst wordt dat deel van een boek of artikel bedoeld dat uit aaneengesloten tekst bestaat. De hoofdtekst dus, in tegenstelling tot koppen, titels, intro’s, bijschriften en kaderteksten. Waarom wordt dat broodtekst genoemd? De begrippen broodtekst en broodletter zijn afkomstig uit de boekdrukkunst. De kleinere lettertypen die gebruikt werden voor het drukken van boeken werden…

Categorieën
Woordbaak

Wat is een ‘uitspanning’ en waar komt het woord vandaan?

“Ik ben blij, want sinds april is Uitspanning de Houtzaagwerf weer geopend”, schrijft een foodblogster over een plek in Zeeland. “Er is een heerlijk terras onder de bomen, waar het zonlicht zo mooi doorheen valt. Ook binnen zit je goed.” Over wat voor iets gaat het hier, en waarom wordt het precies uitspanning genoemd? Een…

Categorieën
Woordbaak

Gebeurt er iets strafbaars bij een hackathon?

“Pssst, de AIVD organiseert een hackathon!” Best een vreemd bericht op aivd.nl, want hacken is computers kraken, en dat is toch strafbaar? Gebeuren er bij een hackathon dingen die niet mogen? Nee hoor. Een hackathon is een bijeenkomst van IT’ers die georganiseerd wordt om aan gezamenlijke projecten te werken, meestal aan nieuwe programma’s en software.…

Categorieën
Woordbaak

Wat is ‘stee’ in ‘steevast’?

“De wedstrijden van Oranje zijn steevast uitverkocht en het aantal televisiekijkers ligt telkens boven de twee miljoen”, meldt de NOS over het EK vrouwenvoetbal dat op dit moment in volle gang is. Wat betekent steevast eigenlijk en hoe komen we aan het woord? Steevast betekent ‘geregeld, altijd’. Als je ‘steevast te laat komt’, kom je…

Categorieën
Woordbaak

Hoe worden ‘kleinkinderen’ in onze buurtalen genoemd en waarom?

Als het over benamingen voor kleinkinderen gaat, lijken het Nederlands en het Frans op elkaar: kleindochter en kleinzoon, naast petite-fille en petit-fils. In het Engels wordt dat granddaughter en grandson, terwijl het Duits hen Enkelin en Enkel noemt. En in Scandinavië wordt het helemaal ingewikkeld … Hoe zit dat? Bovenstaande talen zijn allemaal ‘buren’ van…

Categorieën
Woordbaak

Komt hightech wel echt uit het Engels?

In het Nederlands kennen we hightech in de betekenis ‘hoogwaardige, hypermoderne techniek’. In de woordenboeken staat dat het woord afkomstig is van het Engelse high tech, een verkorting van high technology ‘hoogwaardige techniek’. Klopt dat eigenlijk wel? Ja en nee. We hebben hightech inderdaad uit het Engels overgenomen en de spelling wat aan onze eigen…

Categorieën
Woordbaak

Heeft een snoekduik met de vis te maken?

Een snoekduik is een flinke sprong, waarbij het gestrekte lichaam in horizontale positie wordt gebracht en waarbij degene die de sprong uitvoert uiteindelijk op de grond belandt. Heeft dat woord oorspronkelijk met de vis te maken? Dat is inderdaad het geval. In verslagen van sportvissers kunnen we lezen hoe de snoek als een bezetene op…

Categorieën
Woordbaak

Wat is er zo schoon aan je schoonmoeder?

Over schoonmoeders worden weleens grapjes gemaakt, omdat ze niet in elke familie even populair zijn. Zo is er dat mopje waarin een bediende tegen zijn baas zegt: “Ik wil graag naar de begrafenis van mijn schoonmoeder”, waarop die laatste antwoordt: “Ja, wie wil dat nu niet graag …” Maar alle gekheid op een stokje: wat…

Categorieën
Woordbaak

Wat is er bruin aan een bruin café?

De werkweek duurt nog wel even, maar je hebt alvast iets om naar uit te kijken, want je vrienden hebben je net uitgenodigd voor een gezellige vrijdagavond in die bruine kroeg op de hoek. Maar wat is er dan zo bruin aan dat café? Bij een bruin café denk je direct aan een authentiek café…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt het woord ‘paniek’ vandaan?

Zoek op “paniek in” en Google komt aanzetten met een hele ris jeugdboeken, van Paniek in Palermo tot Paniek in de wei. Wat paniek betekent weet dus zelfs een kind, maar waar komt het woord eigenlijk vandaan? In paniek zit de naam van de Griekse natuurgod Pan. In de Griekse mythologie is hij behalve god…

Categorieën
Woordbaak

Waarom noemen we een verzameling mooiste verhalen ‘bloemlezing’?

“De nieuwe, grote bloemlezing van Ilja Leonard Pfeijffer is een geweldige schatkist, met heel veel verschillende stemmen”, schrijft NRC eind 2016 over het boek De Nederlandse poëzie van de twintigste en de eenentwintigste eeuw in 1000 en enige gedichten. In dat boek bundelt de schrijver een selectie werken van onder anderen Kloos, Nijhoff en Van…

Categorieën
Woordbaak

Maakt een wijsheidstand of verstandskies je slimmer?

Misschien heb je er al eens over gehoord bij de tandarts, maar niet in iedere mond is er ook echt één te vinden: een wijsheidstand of verstandskies. Maar heeft hij ook echt iets met intelligentie te maken? Nee, wijsheidstanden of verstandskiezen zorgen er niet voor dat je ook echt slimmer bent of wordt. Het zijn…

Categorieën
Woordbaak

Komt een Chinese vrijwilliger altijd uit China?

“Bij gebrek aan interesse zijn wij genoodzaakt een Chinese vrijwilliger aan te wijzen.” Wanneer iemand dit tegen een Vlaming zegt, voelt die de bui al hangen: de kans is dan namelijk groot dat hij uitgekozen wordt. Een Nederlander kijkt dan weer wat raar op en denkt: “Komt die vrijwilliger uit China?” Nee, de Chinese vrijwilliger…

Categorieën
Woordbaak

Heeft ‘snipverkouden’ met de vogel te maken?

De snip is een vogel met een opvallend lange, dunne snavel. De bekendste soorten zijn de watersnip, de houtsnip en de poelsnip. Als iemand buitengewoon verkouden is, noemen we die persoon snipverkouden. Heeft dat iets met deze inheemse steltloper te maken? Vermoedelijk wel, al lopen de theorieën uiteen. In het Nederlands is snipverkouden voor het…

Categorieën
Woordbaak

Zakt er iets af bij een ‘afzakkertje’?

Als iemand in het café vraagt: “Nemen we nog een afzakkertje?”, dan bedoelt hij of zij daarmee het laatste drankje van de avond. Maar waarom noemen we dat zo? Wat zakt er precies af bij een afzakkertje? Het antwoord is: de inhoud van je maag. Rond 1730 was afzakkertje de benaming voor een glaasje brandewijn…

Categorieën
Woordbaak

Heeft een kikkererwt iets met kikkers te maken?

Als geroosterde snack uit de oven, gepureerd tot hummus of verwerkt in falafelballetjes: de kikkererwt is een gelige, voedzame peulvrucht die gebruikt wordt in allerlei gerechten. Hoe komt de erwt aan zijn opmerkelijke naam? Heeft het soms iets met het waterdiertje te maken? Kikkererwt is een variant van keker of kekererwt, en heeft dus niets…

Categorieën
Woordbaak

Zit er wijn in winegums?

Winegums zijn zachte, halfdoorzichtige snoepjes met felle kleuren. Ze komen oorspronkelijk uit het Verenigd Koninkrijk en worden gemaakt van gelatine met zoet-, kleur- en smaakstoffen, soms uit vruchtenconcentraat. Maar waarom heten ze dan winegums? Werden de snoepjes vroeger gemaakt van wijn? Nee, in winegums werd en wordt nooit wijn verwerkt. Charles Gordon Maynard, zoon van…

Categorieën
Woordbaak

Wat doet het schoonmaak­attribuut in ‘dweilorkest’?

Een dweilorkest is een soort fanfarebandje dat feestnummers speelt, bijvoorbeeld tijdens carnaval of bij evenementen zoals schaatswedstrijden. Het woord orkest is dus wel duidelijk, maar zo’n feestbandje heeft toch niets met een dweil te maken? Nee, dat klopt: een dweil als schoonmaakattribuut speelt geen rol. Het gaat hier om de stam van het werkwoord dweilen,…

Categorieën
Woordbaak

Wat is een ‘appelmeisje’ en waarom heet het zo?

Een appelmeisje is een rechthoekig of ovaal gebakje van bladerdeeg met daarop schijfjes appel. Het deeg is bestrooid met een mix van kaneel en suiker en afhankelijk van het recept wordt er soms ook nog spijs of gele room toegevoegd. De verwijzing naar appel in de naam is wel duidelijk, maar waar komt dat meisje…

Categorieën
Woordbaak

Zijn ‘kattebelletjes’ altijd geschreven?

Wie schrijft ze nog in dit digitale tijdperk, kattebelletjes? Een memo op de koelkast dat de melk op is of een briefje op tafel waarop staat hoe laat je weer thuis bent. Hoe is dat woord eigenlijk ontstaan? En is een kattebelletje wel altijd geschreven? Nee, niet altijd. Maar oorspronkelijk zijn kattebelletjes korte briefjes met…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt het woord ‘wiskunde’ vandaan?

Kunde betekent ‘kennis’ en in combinatie met een ander woord vormt het woorden voor verschillende wetenschappen. Zo is taalkunde de wetenschap van taal en geneeskunde de wetenschap van het genezen van ziektes. Maar is wiskunde dan de wetenschap van wis? Het woord wiskunde ontstond zo halverwege de zeventiende eeuw en kwam in de plaats van…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt ‘antimakassar’ vandaan?

Jongeren van nu kennen de antimakassar hoogstens nog uit het interieur van hun grootouders of overgrootouders: een meestal wit, gehaakt en kanten kleedje dat ter versiering op de rugleuning van fauteuils, canapés en sofa’s werd gelegd. Waar komt dat exotisch klinkende woord vandaan? Het Nederlandse woord antimakassar is ontleend aan het Engelse antimacassar, waarvan de…

Categorieën
Woordbaak

Waarom heet het ‘vorst’ wanneer het vriest en niet ‘vrost’?

In het Engels is vriezen to freeze met daarvan afgeleid frost, in het Duits is het frieren en Frost. Waarom is het in het Nederlands dan vriezen en vorst, met de ‘r’ en de ‘o’ omgedraaid? Vrost zou dan toch logischer zijn? Of heeft vorst niet direct met vriezen te maken? Jawel, vorst in de…

Categorieën
Woordbaak

Hoe komt het ‘spiegelei’ aan zijn naam?

Eieren kun je op allerlei manieren bereiden, bijvoorbeeld koken, pocheren of bakken. Een gebakken ei waarvan de dooier nog heel is, noemen we een spiegelei. Waar komt die naam vandaan? Het woord spiegelei vindt zijn oorsprong in het Frans; het is een Nederlandse vertaling van oeuf (au) miroir. Waarschijnlijk heeft het ei die naam gekregen…

Categorieën
Woordbaak

Waar zit je op als je op je hurken zit?

Je kunt op je tenen staan of op je knieën zitten. Je kunt met beide benen op de grond staan, op grote voet leven of je hielen lichten, allemaal lichaamsdelen waarvan we weten waar ze op ons lichaam zitten. Je kunt ook op je hurken zitten, maar waar zit je dan eigenlijk op? Op je…

Categorieën
Woordbaak

Waarom noemen we iemand die voortdurend praat een ‘kletsmajoor’?

Babbelaar, babbelkous, kletskous, kwek, kwektante en lulkous: allemaal woorden om iemand te omschrijven die voortdurend aan het woord is, maar eigenlijk niet veel zinnigs te vertellen heeft. In dit rijtje hoort zeker ook de kletsmajoor thuis. Dat het woord samengesteld is met de stam van het werkwoord kletsen in de betekenis ‘babbelen’ is duidelijk, maar…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt de naam ‘arretjescake’ vandaan?

Arretjescake is een soort chocoladecake die je niet hoeft te bakken. De koude cake bestaat uit een mix van biscuit, boter, suiker, eieren en cacao, en moet opstijven in de koelkast. Waar komt de naam voor de cake vandaan? Arretjescake is genoemd naar Arretje Nof: een stripfiguurtje dat rond 1930 werd gebruikt in reclamecampagnes van…

Categorieën
Woordbaak

Gebruik je je pink wanneer je een traantje (weg)pinkt?

Als je door iets zo geëmotioneerd raakt dat je een beetje moet huilen, kun je ook wel zeggen dat je even een traantje pinkt of wegpinkt. Betekent dat pinken hier dat je dat traantje snel met je pink uit je ooghoek verwijdert? Misschien wel, maar dit is niet helemaal duidelijk. Het werkwoord pinken kan namelijk…

Categorieën
Woordbaak

Wat is er bitter aan een bitterbal?

Pinda’s, blokjes kaas en worst, het is allemaal leuk, maar een flinke schaal met gloeiend hete bitterballen zorgt in Nederland toch voor het ultieme feestgevoel. Maar waarom worden deze gepaneerde balletjes met ragoutvulling eigenlijk bitterballen genoemd? Ze smaken toch hartig, niet bitter? Het woord bitter in bitterbal verwijst inderdaad niet naar de smaak van de…

Categorieën
Woordbaak

Waar komen ‘de groetjes’ vandaan?

In tegenstelling tot bijvoorbeeld de Engelsen staan Nederlanders erom bekend dat ze veel verkleinwoorden gebruiken. Mensen zeggen en schrijven bijvoorbeeld vaak groetjes of de groetjes in plaats van de groeten. Waarom is dat?   Waarschijnlijk zijn we de groetjes gaan gebruiken omdat de andere soorten (afscheids)groeten niet meer voldeden. Frases als “met vriendelijke groet”, “met…

Categorieën
Woordbaak

Hoe is de scheldnaam ‘halvezool’ ontstaan?

Een halvezool is een schoenzool die alleen onder het voorste deel van de schoen bevestigd wordt als extra versteviging. Maar halvezool is ook bekend als scheldwoord voor een raar figuur of idioot. Hoe is dat zo gekomen? De verklaring die de meeste bronnen geven is dat het scheldwoord halvezool ontstaan is uit het Engelse asshole.…

Categorieën
Woordbaak

Zit er vis in palingworst?

Palingworst is een grove, gekookte worst, die meestal als broodbeleg gegeten wordt. Qua uiterlijk lijkt palingworst op gekookte Gelderse worst of grillworst. Die zijn beide van varkensvlees gemaakt, maar hoe zit het dan bij palingworst? Zit daar paling in? Nee, palingworst bevat geen paling; het is gemaakt van varkensvlees. Bij de bereiding wordt het vlees…

Categorieën
Woordbaak

Wat heeft ‘spekkoek’ met spek te maken?

Indische spekkoek is een cakeachtig gebak dat bestaat uit afwisselend lichte en donkere laagjes. Het heeft een sterke, kruidige smaak en is erg machtig. Komt daar het ‘spek’ in de naam vandaan? Omdat de koek net zo ‘vettig’ is? Nee, de naam heeft niets te maken met de smaak of substantie van de cake, maar…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt ‘dikketruiendag’ vandaan?

Op 15 februari 2016 hullen alle milieubewuste Belgen zich in een warme trui, want het is dikketruiendag. Waarom heet die dag zo en waar komt het vandaan? De naam ligt voor de hand: dikketruiendag is de dag waarop je een dikke, warme trui aantrekt. Elf jaar geleden werd de dag voor het eerst georganiseerd door…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt het woord ‘schrikkeljaar’ vandaan?

2016 is een schrikkeljaar. Dat wil zeggen dat er in februari, de schrikkelmaand, een extra dag bij komt. Waar komen die benamingen eigenlijk vandaan? Heeft het soms met schrikken te maken? Ja, het eerste deel van schrikkeljaar en schrikkelmaand  is afgeleid van het werkwoord schrikken, maar dan in een verouderde betekenis. In de veertiende eeuw betekende…

Categorieën
Woordbaak

Wat is het verschil tussen een appelflap en een appelbeignet?

Appelflappen en appelbeignets zijn samen met oliebollen traditioneel oudjaarsgebak. Maar wat is eigenlijk het verschil tussen flappen en beignets, of is er geen verschil? Het Algemeen Nederlands Woordenboek (ANW) maakt een duidelijk onderscheid tussen de twee: het driehoekige appelgebak van bladerdeeg uit de oven heet appelflap, en de in beslag gedoopte en gefrituurde appelschijf is…

Categorieën
Woordbaak

Hoe is de naam ‘Groene Boekje’ ontstaan?

Op 12 oktober 2015 verschijnt er een nieuwe editie van het Groene Boekje: de officiële spellinggids van het Nederlands. Hoe komt het boekje eigenlijk aan zijn naam? Het eerste ‘Groene Boekje’ verscheen in 1866, maar toen had het een andere naam én een andere kleur. Het boekje heette Woordenlijst voor de spelling der Nederlandsche taal…

Categorieën
Woordbaak

Wat is een ‘hipster’?

Vintage kleding, alternatieve muziek, moeilijke brillen, baarden en ecokoffie: ongeveer het beeld dat we bij de hedendaagse ‘hipster’ hebben. Maar is een hipster wel zo hip? Eigenlijk niet, want de hipster, en ook het woord hipster, bestaat al vrij lang. In de jaren veertig en vijftig van de vorige eeuw werden de aanhangers van de…

Categorieën
Woordbaak

Wat heeft ‘radler’ met fietsers te maken?

Met deze zomerse temperaturen en de Tour de France in het vooruitzicht wordt er op de terrassen veel radler geschonken: een verfrissend drankje dat bestaat uit een mix van bier en frisdrank. In het Duits betekent de naam letterlijk ‘fietser’. Heeft radler ook echt met fietsers te maken? Ja, het werd ongeveer honderd jaar geleden…

Categorieën
Woordbaak

Wat is een ‘spoonerisme’?

Schananenbil zeggen in plaats van bananenschil. Dat heet een spoonerisme: een meestal bewuste verspreking waarbij de klanken van woorden verwisseld worden. Wat is de oorsprong van dat woord? Het Nederlandse woord spoonerisme is ontleend aan het Engels spoonerism. Het is een zogeheten eponiem, een woord dat vernoemd is naar een eigennaam. Als model heeft de…

Categorieën
Woordbaak

Scheurt je buik van ‘scheurbuik’?

Scheurbuik was tijdens de grote zeereizen van de zestiende en zeventiende eeuw een van de voornaamste doodsoorzaken aan boord van schepen. Overleden de zeevaarders aan een ziekte die maakte dat je buik openscheurde? Nee, symptomen van de ziekte zijn inwendige bloedingen, zwellingen en loslatende tanden. In het Oudnoors werd de aandoening skyrbjúgr genoemd. Nederlandse zeelieden…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt de naam ‘aubergine’ vandaan?

Geen moussaka of ratatouille zonder aubergine: een belangrijk ingrediënt in de exotische keuken. In Amerika heet de groente egg plant. Waarom zeggen wij aubergine? De naam aubergine namen we over uit het Frans. De Arabische Moren brachten in de middeleeuwen de groente die ze al-badinjan noemden naar Spanje, waar het in het Catalaans alberginia werd.…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt het woord ‘marathon’ vandaan?

Op zondag 12 april staan duizenden hardlopers aan de start van de marathon in Rotterdam. Waarom noemen we een loopwedstrijd van 42,195 kilometer eigenlijk marathon? De marathon is vernoemd naar het gelijknamige stadje in Griekenland, dat ongeveer 42 kilometer ten noordoosten van Athene ligt. In 490 voor Christus vond hier een belangrijke veldslag plaats: 10.000 Griekse…

Categorieën
Woordbaak

Wat is een ‘ulevel’?

In een ouderwets kinderliedje trakteert jarig Jetje op ulevellen. Een traktatie is meestal eetbaar, maar heel smakelijk klinkt het niet. Wat is een ulevel eigenlijk, en hoe komt het aan zijn vreemde naam? Een ulevel (uitspraak: [ulevèl]) is inderdaad een ambachtelijk snoepje: ‘een vierkant stukje gekookt of gebakken suikerwerk’. Het werd meestal verpakt in een…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt het woord ‘hort’ vandaan?

Het woord hort komt alleen nog voor in een paar uitdrukkingen, bijvoorbeeld in de hort op gaan en met horten en stoten. De hort op gaan Het gaat hier om twee verschillende woorden: in de hort op gaan komt hort van het Middelnederlandse zelfstandig naamwoord huert of hurt, dat ‘weg’ betekent. Als je de hort…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt ‘knoerthard’ vandaan?

Knoerthard betekent ‘heel hard’. Een geluid kan bijvoorbeeld knoerthard zijn of je kunt knoerthard werken. Maar wat is een knoert eigenlijk? Een knoert kan twee dingen betekenen: een groot exemplaar van iets of een harde slag of stoot. Het woord is waarschijnlijk ontstaan uit het oudere knoerst dat onder andere gebruikt werd voor (boom)stronk, een…

Categorieën
Woordbaak

Wat is een ‘heitje’?

De uitdrukking een heitje voor een karweitje wil zeggen dat je geld krijgt voor het doen van een klusje. Een heitje zal dus wel een munt zijn, maar welke? Een heitje is hetzelfde als een kwartje of vijf stuivers. Het komt van het Jiddische woord hei: de vijfde letter van het Hebreeuwse alfabet met getalswaarde…

Categorieën
Woordbaak

Hoe is het woord ‘hamvraag’ ontstaan?

Met hamvraag bedoelen we de hoofdvraag, de vraag waar het allemaal om draait. Maar waar komt het woord eigenlijk vandaan? Heeft het daadwerkelijk met varkensvlees te maken? Ja, het is letterlijk een vraag waarmee je een ham kon verdienen. Oorspronkelijk komt de hamvraag uit het radiospel Mastklimmen van de NCRV uit de jaren 50. Deelnemers…

Categorieën
Woordbaak

Als iets ‘afgezaagd’ is, is er dan gebruikgemaakt van een zaag?

Iets wat tot vervelens toe gezongen, gespeeld, gezegd, geschilderd, beweerd, behandeld, gebruikt of (na)gemaakt is, noem je ‘afgezaagd’. Wat heeft dat met zagen te maken? Afgezaagd in figuurlijke zin wordt sinds de eerste helft van de negentiende eeuw gebruikt. Daaraan ligt een oorspronkelijk muzikale betekenis ten grondslag, namelijk ‘eentonig strijken of krassen op een viool’.…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt de uitdrukking ‘als puntje bij paaltje komt’ vandaan?

“Als puntje bij paaltje komt, is iedereen voor Ajax”, schrijft een voetbalfan als reactie op een nieuwsbericht over het KNVB-bekertoernooi. De uitdrukking betekent: ‘als het erop aankomt’. Maar wat heeft dat met een puntje en een paaltje te maken? Waarschijnlijk is puntje een verbastering van putje. In het Middelnederlands bestond de uitdrukking put ende pael…

Categorieën
Woordbaak

Heeft ‘verkikkerd zijn op iets of iemand’ iets te maken met kikkers?

Het is vandaag de eerste dag van de lente. Een nieuw begin, misschien wel een nieuwe liefde? Liefde associeer je niet meteen met kikkers, maar intussen kun je wel ‘verkikkerd’ zijn op iemand. Heeft dat letterlijk met kikkers te maken? Ja, verkikkerd betekent letterlijk ‘een kikker geworden’. De kikker staat bekend om zijn grote voortplantingsdrift.…

Categorieën
Woordbaak

Wat zijn ‘argusogen’?

Als je iets ‘met argusogen volgt’, dan houd je iets goed en met een zekere argwaan in de gaten. Maar waar komt dat woord argusogen vandaan? Het woord gaat terug op de Griekse mythologie. Het verwijst naar Argus, een reus die over zijn gehele lichaam ogen had. Omdat hij daarmee alles goed in de gaten…

Categorieën
Woordbaak

Wat betekent ‘zwaag’ in plaatsnamen?

Beetsterzwaag, Kollumerzwaag of gewoon Zwaag. Het woord zwaag komt voor in plaatsnamen in Friesland, maar we vinden het ook in Noord-Holland. Wat betekent het woord oorspronkelijk? Zwaag is een woord uit het Oudfries (swaech) dat ‘weiland’ betekent. In Noord-Holland werd vanaf de vroege middeleeuwen voor een groot deel Fries gesproken. Veel Noord-Hollandse plaatsnamen bevatten daarom…

Categorieën
Woordbaak

Waarom komt iets ‘voor de bakker’ en niet ‘voor de slager’?

Als iets geregeld is, dan hoor je weleens: ‘Voor de bakker!’ Als iets ‘voor de bakker komt’, dan komt het dus wel goed. Maar wat heeft die bakker er precies mee te maken? Waarschijnlijk herinnert dat komt voor de bakker (‘dat komt in orde’) aan de tijd dat mensen geen oven hadden om brood in…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt de naam ‘Valentijnsdag’ vandaan?

Op 14 februari geven geliefden elkaar extra aandacht door een kaartje te sturen, een cadeautje te geven of romantisch te dineren. Het is namelijk Valentijnsdag. Maar waarom heet die dag eigenlijk zo? Valentijn komt van de Latijnse naam Valentinus, die verband houdt met het woord valens, dat ‘krachtig’ betekent. Valentinus was de naam van twee…

Categorieën
Woordbaak

Waarom heet friet met kaas en shoarma een ‘kapsalon’?

Sinds 2011 wordt ieder jaar De Gouden Kapsalon uitgereikt voor de beste kapsalon in Rotterdam. De kandidaten zijn geen zaken waar je je haar kunt laten knippen – het gaat om iets heel anders. Een kapsalon is een aluminiumbakje gevuld met friet en shoarma, en daaroverheen een laag kaas. Het geheel is ook nog even…

Categorieën
Woordbaak

Is het ‘de’ Neude of ‘het’ Neude?

Over het Utrechtse plein Neude bestaan nogal wat onzekerheden. Want zeg je nu de Neude of het Neude? En waar komt het woord eigenlijk vandaan?

Categorieën
Woordbaak

Waar komt het woord ‘hufter’ vandaan?

Een loper loopt, een stalker stalkt, een lifter lift. Wat doet een hufter dan? ‘Huften’? En wat is dat dan precies ? Het woord hufter is waarschijnlijk afgeleid van het in de negentiende eeuw voorkomende werkwoord hufteren (‘huiveren, rillen’). Hufter betekende toen dan ook eerst ‘iemand die rilt’ of ‘koukleum’. Vervolgens kreeg het de figuurlijke…

Categorieën
Woordbaak

Is een hangmat wel een ‘mat die hangt’?

Als je erover nadenkt, is hangmat een raar woord: een hangmat is eigenlijk geen hangende mat, maar een opgehangen doek. Hoe komen we aan die benaming? In de tijd van de zeereizen naar Zuid-Amerika leenden Spaanse zeevaarders het in Haïti voorkomende woord voor ‘hangmat’: hamaca. In het Nederlands werd het overgenomen als hamak. Dit werd…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt de ‘hamburger’ vandaan?

Komt het platte stuk rundergehakt (en ook: een broodje met dat gehakt) dat we een ‘hamburger’ noemen ook echt uit de Duitse stad Hamburg? De hamburger komt oorspronkelijk inderdaad uit Hamburg. In de eerste helft van de vorige eeuw zien we in het Amerikaans-Engels hamburger in de voor ons vertrouwde betekenis opduiken: eerst als aanduiding…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt het woord ‘wrang’ vandaan?

“Wat een goede smaak, lekker wrang!”, zei schrijver Jan Wolkers ooit toen hij in een televisieprogramma over zijn achtertuin met smaak een bes opat. Wat bedoelde hij met wrang, en hoe komen we aan dat woord? Wrang betekent ‘zuur’, en het is afgeleid van het werkwoord wringen. In de middeleeuwen betekende wrang iets anders: ‘verdraaid’,…

Categorieën
Woordbaak

Is ‘boterham’ ontstaan uit ‘boter’ en ‘ham’?

Een sneetje brood kun je ook met iets anders beleggen dan met ham. Waarom noemen we een boterham dan toch een ‘boterham’? Boter in boterham verwijst inderdaad naar wat mensen vaak het eerst op hun brood doen. Maar met ham als ‘vlees voor op brood’ heeft boterham niet veel te maken. Waarschijnlijk betekent -ham hier…

Categorieën
Woordbaak

Wat heeft een ’tegenligger’ met ‘liggen’ te maken?

Een tegemoetkomende auto of fiets noemen we een tegenligger. Bij ligger denk je aan het werkwoord liggen, maar daarbij gebeurt er niet zoveel. Zeker niet in een hoog tempo. Waar komt die benaming dan vandaan? Het woord tegenligger komen we voor het eerst tegen in de negentiende eeuw. Toen bestond ook de vorm tegenlegger, met…

Categorieën
Woordbaak

Waarom wordt het Openbaar Ministerie vaak ook ‘het parket’ genoemd?

Het Openbaar Ministerie (OM) brengt verdachten voor de strafrechter en zorgt ervoor dat strafbare feiten worden opgespoord en vervolgd. Wat heeft dat met ingelegde houten vloeren te maken? Omdat dit soort vloeren altijd in het kantoor van de magistraten zouden liggen? Het woord parket hebben we uit het Frans geleend. Het betekent van origine ‘afgesloten…

Categorieën
Woordbaak

Is een ‘schoon’ meisje altijd fris gewassen?

Wat is het eerste waar je aan denkt bij het woord schoon? Als je antwoord ‘schone was’ is, ben je waarschijnlijk een Nederlander. Vlamingen hebben namelijk een heel andere associatie met het woord schoon. Nederlanders associëren schoon met een frisgewassen kledingstuk of persoon. Een schoon meisje is dus ‘niet vuil’. Als Vlamingen het over een…

Categorieën
Woordbaak

Hoe is het woord ‘roekeloos’ ontstaan?

Iemand die zich roekeloos gedraagt in het verkeer is een gevaar op de weg. Roekeloos betekent zorgeloos zijn over de gevolgen van een bepaalde handeling, onbezonnen gedrag vertonen. Waar komt de term vandaan? Roekeloos gaat terug op het Middelnederlands, dat tussen 1200 en 1500 in het Nederlandse taalgebied gesproken werd. In die tijd bestond het…

Categorieën
Woordbaak

Is hardlopen hetzelfde als joggen?

Met het mooie weer komen ook de hardloopschoenen tevoorschijn. Lekker een rondje joggen! Veel hardlopers gruwen van het woord. Mannen met bierbuiken en zweetbanden gaan joggen. Echte hardlopers niet. Maar is er eigenlijk wel verschil? Hardlopen is prestatiegericht. Hardlopen betekent ‘om het snelst lopen’, in een wedstrijd bijvoorbeeld. Joggen is juist ontspannen hardlopen, zonder op…

Categorieën
Woordbaak

Waarom heet een ui in het zuiden ‘ajuin’?

“Een eetbare, uit laagjes bestaande bol met een scherpe geur en pittige smaak, die in snippers of ringen gesneden wordt en warm of koud gebruikt wordt als groente of als smaakmaker in gerechten.” Wat dit is? Een ui, zullen de meeste Nederlanders zeggen. Het antwoord van Vlamingen: ajuin. Eigenlijk kunnen we de vraag beter omdraaien:…

Categorieën
Woordbaak

Welk Nederlands woord is het meest overgenomen in andere talen?

Computer en internet, twee veelgebruikte woorden in het Nederlands die we overnamen uit het Engels. Vroeger was vooral het Frans van grote invloed op onze taal. Garage en paraplu zijn daar voorbeelden van. Maar andersom gebeurt het ook. Welk woord uit het Nederlands is het meest overgenomen in andere talen? Het meest uitgeleende Nederlandse woord…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt de naam ‘slavink’ vandaan?

Een rolletje gehakt omwikkeld met spek. Daar komt geen sla of vogel aan te pas zou je denken. Waar komt de naam van het meest gegeten stukje vlees in Nederland dan vandaan? Eerst was er de blinde vink: in een lapje (kalfs)vlees gerold gehakt. De blinde vink werd zo genoemd omdat het leek op een…

Categorieën
Woordbaak

Wat is het langste Nederlandse woord?

Rindfleischetikettierungsüberwachungsaufgabenübertragungsgesetz: het langste Duitse woord van 63 letters gaat verdwijnen, meldden de kranten deze week. Wat is eigenlijk het langste Nederlandse woord? Het langste Nederlandse woord bestaat niet. Of is beter gezegd oneindig lang. In het Nederlands kun je eindeloos nieuwe woorden maken door samenstellingen te maken. Bijvoorbeeld: voor een kindercarnavalsoptocht zijn voorbereidingswerkzaamheden nodig en…

Categorieën
Woordbaak

Waarom heet pindakaas niet pindaboter?

Pindaboter, pindapasta of pindasmeersel. Klinkt allemaal heel logisch. Maar pindakaas? Toch is dat de officiële Nederlandse naam van het broodbeleg. Het woord heeft niks te maken met gestremde melk, maar alles met Suriname en roomboter. Het woord pindakaas vinden we voor het eerst in Suriname. Daar werd in de achttiende eeuw het woord pienda-dokoen gebruikt voor…

Categorieën
Woordbaak

Waarom bestaan ‘ou’ en ‘au’ naast elkaar?

Rauw, kou, blauw en vouw. Au en ou klinken hetzelfde maar toch schrijven we het anders. Als zulke dubbelspellingen voorkomen, is dat omdat deze klanken van oorsprong wél verschillend werden uitgesproken. De oorspronkelijke klank in koud, goud en Wouter was ol. Voor een d of t werd de klank in het Nederlands vervormd tot ou.…

Categorieën
Woordbaak

Waarom zeggen sommige mensen ‘zeuven’ in plaats van ‘zeven’?

Regionale uitspraak, om zeven van negen te kunnen onderscheiden of toch gewoon bekakt? Er zijn verschillende theorieën in omloop over de uitspraak van het cijfer zeven als zeuven. Maar wat is de ware oorzaak? De eu in zeuven heeft een taalhistorische achtergrond. Een lange e kon door een bepaald soort umlaut of door andere invloeden…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt de term ‘directoire’ voor een slipje vandaan?

‘Waarom noemde mijn moeder na haar kostschooltijd een slipje een directoire?’, werd ons gevraagd. Frans was lange tijd de taal van de elite in Nederland. Op de kostschool gaf men waarschijnlijk de voorkeur aan directoire omdat het een stuk deftiger klinkt dan onderbroek. Maar waar komt het woord eigenlijk vandaan? Directoire of pantalon directoire is…

Categorieën
Woordbaak

Waarom noemen we een ‘stoep’ ook ’trottoir’?

Soms bestaan er meerdere woorden voor dezelfde betekenis. Deze synoniemen ontstaan vaak los van elkaar. Ze komen voort uit het contact tussen verschillende volken en talen, via leenwoorden. Oudere leenwoorden worden meestal door nieuwe verdrongen. Maar ze kunnen ook naast elkaar blijven bestaan. Zoals stoep en trottoir. Stoep is afgeleid van het werkwoord stappen. In…

Categorieën
Woordbaak

Hoelang bestaat het woord ‘Koningsdag’ al?

Vanaf 2014 wordt Koninginnedag Koningsdag. Geen nationale feestdag meer op 30 april. Voortaan vieren we de verjaardag van de toekomstige koning Willem-Alexander op de 27e van de maand. Onlangs is Koningsdag opgenomen in het Algemeen Nederlands Woordenboek (ANW). Maar nieuw is het woord niet. Koningsdag vonden we al in het ANW onder vermelding van de…

Categorieën
Woordbaak

Hoe is het woord ‘elkaar’ ontstaan?

Het woord elkaar is een samentrekking van elkander, dat op zijn beurt weer uit twee woorden bestaat: elk en ander. In het Middelnederlands was deze combinatie scheidbaar, waarbij elk het onderwerp van de zin was en ander verbogen werd: uppe twee berghe stont die stede, elc jeghen andren verheven (Rijmb. 31193). Klankweglating De samengetrokken vorm…

Categorieën
Woordbaak

Wat is de overeenkomst tussen een haas en een klok?

In Nederland brengt de paashaas eieren rond. In Vlaanderen zijn het geen hazen, maar klokken die voor de paaseieren zorgen.

Categorieën
Woordbaak

Waarom gebruiken we het woord ‘pakkerd’ voor een kus?

Een kus of een zoen geven, dat klinkt logisch. Maar een kus pakken? Het woord pakkerd gebruiken we namelijk ook wel om een stevige kus te benoemen. Wat is de relatie met het werkwoord pakken? Een pakkerd verwijst in eerste instantie naar een omhelzing of knuffel. Pakkerd is dan inderdaad een afleiding van het werkwoord…

Categorieën
Woordbaak

Hoe is het woord ’tulp’ ontstaan?

“Bedankt voor die bloemen”. Inmiddels weten we wie deze legendarische woorden dit jaar zal uitspreken tijdens het Urbi et Orbi. Nederlandse bloemen zijn een begrip in de wereld, en dan met name de tulp. Maar die tulp is niet zo Nederlands als we denken … De tulp is afkomstig uit Turkije. De Turkse naam voor…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt het woord ‘stapelgek’ vandaan?

Stapelverliefd, stapeldol of stapelgek. Drie woorden die aangeven dat je iemand heel erg leuk vindt. Of dat je niet goed bij je hoofd bent, in het laatste geval. Wat betekent stapel in deze samenstellingen? Het woord stapel kennen we vooral in de betekenis ‘een berg, een heleboel’. We gebruiken het om de veelheid van iets…

Categorieën
Woordbaak

Waarom noemen we een etage ‘verdieping’ en niet ‘verhoging’?

Ongeveer 20% van de Nederlanders woont in een flat; een gebouw met meerdere woonlagen. Om die woonlagen te bereiken moeten we met de trap of lift omhoog in het gebouw. Toch zijn we gewend zo’n woonlaag verdieping te noemen. Is verhoging niet veel logischer? Voor het antwoord gaan we terug naar de eerste helft van…

Categorieën
Woordbaak

Wat heeft ‘mierzoet’ met een mier te maken?

Iets wat buitengewoon zoet is, wordt in het Nederlands mierzoet genoemd. Het woord wordt in eigenlijke zin gebruikt (“een mierzoete likeur”), maar vaak ook figuurlijk (“een mierzoet verhaal”). De relatie tussen zoet en de mier is gelegen in een eigenschap van de meeste mieren. De mier is namelijk gek op honingdauw, een zoete, op nectar…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt ‘stierlijk vervelen’ vandaan?

Vervelen stieren zich snel? Zijn het soms lastige dieren? Die indruk krijg je tenminste bij de uitdrukkingen ‘zich stierlijk vervelen’ en ‘stierlijk vervelend zijn’. De herkomst van het woord vinden we alleen niet in de wei, maar op zee. Stierlijk betekent in deze uitdrukkingen niet letterlijk ‘als een stier’ maar ‘heel erg’. Hiervoor gaan we…

Categorieën
Woordbaak

Waarom heet borstplaat eigenlijk borstplaat?

Het woord borstplaat kennen we in twee betekenissen: het onderdeel van een harnas dat de borst beschermt en het mierzoete snoepje uit de zak van Sinterklaas. De link tussen het lichaamsdeel en het harnas is duidelijk, maar hoe zit het met het snoepje? Snoep als medicijn Op het eerste gezicht hebben beide betekenissen weinig met…

Categorieën
Woordbaak

Wie is de bouwvakker onder de insecten?

Sommige insecten staan te boek als harde werkers. Neem de mier, uit de uitdrukking hij werkt als een mier. Maar de bouwvakker onder de insecten? Dat is een speciale soort met een speciale naam. Namelijk de behangersbij, ook wel metselbij genoemd. De behangersbij is een bij van het geslacht Megachile. De wijfjes van deze bijensoort…

Categorieën
Woordbaak

Kun je van tevoren over iets ‘nadenken’?

Stel, je zit gezellig met wat vrienden bij elkaar en iemand beweert dat het onmogelijk is om het woord nadenken te gebruiken als je van tevoren ergens over denkt. Dat leidt al snel tot een verhitte discussie, met als kernvraag: verwijst het woordje na in nadenken naar de betekenis ‘volgend op’ of ‘later dan’ of…

Categorieën
Woordbaak

Is ‘onderwijzen’ ondermijnen of ondersteunen?

Waar komt het woord onderwijs vandaan? Om antwoord te geven op die vraag, ontleden we het woord. Het woorddeel onder in onderwijs kan een negatieve associatie oproepen. Zeker in de context van de zogenaamde machts- en statuspositie van een docent ten opzichte van zijn leerlingen. Bijvoorbeeld doordat je denkt aan woorden als onderdanig, ondermijnen en…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt het woord ‘jeuken’ vandaan?

Als iets kriebelt heb je jeuk, en als je krabt op de plek waar het kriebelt, ben je aan het jeuken. Voor de herkomst van dat woord gaan we terug naar het West-Germaans. Jeuken komt uit het Middelnederlandse joken, dat op zijn beurt weer teruggaat op de West-Germaanse vorm jukjan. Volgens de klankwetten van het…

Categorieën
Woordbaak

Naar welke vogel verwijst ‘kind noch kraai hebben’?

Je zou denken dat deze uitdrukking iets te maken heeft met de bekende zwarte vogel. Maar de uitdrukking zit anders in elkaar. We gaan terug naar het boerenerf in de middeleeuwen voor het antwoord. De uitdrukking kind noch kraai hebben betekent dat je geen kinderen en naaste bloedverwanten hebt. Dan sta je dus helemaal alleen…

Categorieën
Woordbaak

Zijn pappa en mamma wel correct?

“Schrijf je nou mama en papa, of mag mamma en pappa ook?” Deze vraag stelde opinieweekblad Elsevier aan ons. Het antwoord kwam van Lut Colman, een van onze taalkundigen: “Allebei de schrijfwijzen zijn correct.” De woorden mama en papa zijn afkomstig uit het Frans. In de 19de eeuw raakte de uitspraakspelling mamma en pappa in…

Categorieën
Woordbaak

Wat is een ‘patchworkgezin’?

Vroeger dacht je bij het woord gezin aan twee ouders met een of meer kinderen. Vandaag de dag voldoet een simpel woord als gezin niet meer. Gezinssamenstellingen veranderen, en dat zie je terug in onze taal. Er ontstaan nieuwe woorden voor nieuwe gezinsvormen, bijvoorbeeld patchworkgezin. Een patchworkgezin is een samengesteld gezin. In elk geval een…